|
Toonladders
Deze les is een poging om je bij te brengen hoe de logica van toonladders in elkaar zit.
In principe zou je na deze les in staat moeten
zijn om elke willekeurige toonladder zelf samen
te stellen mits je de 'formule' maar weet. Uiteraard baseer ik mijn les
weer op het notenschrift maar ook voor de Tabber moet de inhoud in ieder
geval een indruk geven hoe het nu in elkaar steekt. Veel leer- / leesplezier!
Definitie toonladder volgens Rob
Wat is een toonladder; een vraag met vele antwoorden maar dit is mijn interpretatie;
Een toonladder is een logische opeenvolging van noten die een grondtoon en een
opbouw formule heeft. We beperken ons (gezien de bouw van een gitaar) tot formules
met een minimale toonafstand van een halve noot (één fret op de
hals komt overeen met één halve noot).
Ik ga er hier niet verder in op het begrip toonladder (daar zijn veel betere naslagwerken
voor) maar ik wil je uitleggen hoe je met een grondtoon en de formule een toonladder
samenstelt. Over het algemeen is het gebruikelijk om de samenstelling van een toonladder
op de volgende wijze weer te geven;
(methode 1) majeur = (G -) W - W - H - W - W - W - H
(methode 2) majeur = 1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - 7
Methode 2 kunnen we niet gebruiken als we Methode 1 niet snappen dus laten we beginnen
met methode 1.
Hele stap, halve stap notatie
De hele stap, halve stap notatie gaat uit van 2 symbolen; W voor hele stap (whole)
en H halve stap (half). De G die je in het bovenstaande voorbeeld ziet heb ik
er even bij verzonnen omdat deze de grondtoon aan moet geven.
Het principe hierbij is dat W twee halve noten en H één halve noot voorstelt.
Met de kennis van les 1 weten we dat de westerse muziek in de volgende noten is
opgedeeld;
C, C# of Db
, D, D# of Eb, E, F, F# of Gb
, G, G# of Ab, A, A# of Bb, B
of op de notenbalk:
afbeelding 1 - alle noten
We kunnen dus een willekeurige noot nemen als grondtoon en dan de formule toepassen.
Laten we eenvoudig beginnen met C als grondtoon en de formule voor majeur dus
G - W - W - H - W - W - W - H
C - ? - ? - ? - ? - ? - ? - ?
De grondtoon (aangegeven met een G) is C, de volgende noot ligt (W) dus 2 halve noten verder. Volgen we
de noten zoals afbeelding 1 dan is 2 halve noten voorbij C een D (vergeet niet dat
C#/Db dezelfde noot is dus C - C#/Db - D is een afstand
van twee halve noten).
G - W - W - H - W - W - W - H
C - D - ? - ? - ? - ? - ? - ?
De volgende stap is weer (W) dus 2 halve noten verder (voorbij de D) is een E.
G - W - W - H - W - W - W - H
C - D - E - ? - ? - ? - ? - ?
Nu krijgen we een (H) halve stap dus een halve noot verder is F
G - W - W - H - W - W - W - H
C - D - E - F - ? - ? - ? - ?
Ik neem aan dat je zelf verder kunt gaan en de volgende toonladder krijgt
G - W - W - H - W - W - W - H
C - D - E - F - G - A - B - C
De toonladder van C majeur is gevonden!
Iets lastiger nu
Nu gaan we hetzelfde eens proberen voor de majeur toonladder van A
stap 1:
G - W - W - H - W - W - W - H
A - ? - ? - ? - ? - ? - ? - ?
stap 2:
G - W - W - H - W - W - W - H
A - B - ? - ? - ? - ? - ? - ?
stap 3:
G - W - W - H - W - W - W - H
A - B - C# of Db - ? - ? - ? - ? - ?
Hier lopen we tegen een 'probleem' op. Is de toonladder tot nu toe nou
A - B - C# of
A - B - Db
Het antwoord is eigenlijk weer heel eenvoudig. Er bestaan geen (standaard westerse)
toonladders waarin een nootnaam als D of C twee keer voorkomt en de enige volgorde die dan voldoet
is A - B - C# omdat de volgende noot in de toonladder een D# is (ga maar na)
De volgorde wordt dus
stap 4:
G - W - W - H - W - W - W - H
A - B - C# - D# - ? - ? - ? - ?
omdat dit;
A - B - Db - D# - ? - ? - ? - ?
niet mogelijk is (ook al klinken de noten hetzelfde).
De voorgaande theorie is leuk als je zeven noten in een ladder hebt maar de echte
theorie kan ik je ook vertellen al is die wel iets ingewikkelder;
hiervoor moeten we gebruik maken van een belangrijk hulpmiddel
in de muziek, de kwintencirkel
afbeelding 2 - kwintencirkel (door Gert Jan van Oosten ,Email onbekend)
Elke stap met de klok mee is een interval van een reine kwint (7 halve noten). De cirkel
zelf bevat alle noten en is onder andere handig om te bepalen of we met kruizen of mollen in de
toonladder gaan werken.
Onthoud daarvoor de volgende (voor ons relevante) eigenschappen van de kwintencirkel;
elke stap vanaf C met de klok mee is een extra kruis in de majeur toonladder
elke stap vanaf C tegen de klok in is een extra mol in de majeur toonladder
Om een aantal voorbeelden te geven:
de majeur toonladder van G zit 1 stap met de klok mee
van G en heeft dus 1 kruis.
afbeelding 3 - G majeur
De majeur toonladder van E zit vier stappen met de klok mee van C en
heeft vier kruizen.
afbeelding 4 - E majeur
De majeur toonladder van Bb zit 2 stappen tegen de klok in
van C en bevat dus twee mollen.
afbeelding 5 Bb majeur
Je kunt de kwintencirkel zelfs gebruiken om de majeurtoonladders samen te stellen; Kies
een noot en 1 noot tegen de klok plus 5 noten met de klok mee zijn de noten uit je toonladder!
Bijvoorbeeld;
Eb majeur bevat de noot Eb,
1 noot tegen de klok in vanaf
Eb = Ab
en vijf noten met de klok mee vanaf Eb is
Bb F C G D hetgeen netjes geordend:
Eb - F - G - Ab - Bb - C - D
afbeelding 6 - Eb majeur
oplevert en als we dit in halve noten uitschrijven krijgen we inderdaad;
G - W - W - H - W - W - W (-H om weer op Eb uit te komen)
Dit is inderdaad de formule voor de majeur toonladder. De theorie klopt (uiteraard :-).
resume
We weten nu de methode om alle (12) majeur toonladders te kunnen opbouwen. Nu gebruiken we
deze informatie voor de notatie van methode 2.
Cijfernotatie
De cijfernotatie is erg eenvoudig nu we eenmaal weten hoe we de majeur toonladders kunnen
samenstellen. De cijfernotatie gaat nl. altijd uit van de majeur toonladder. Stel we
hebben de C majeur toonladder dan geldt;
C - D - E - F - G - A - B (- C)
1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - 7 (- 1)
Dit noteert erg eenvoudig want we kunnen nu bv makkelijk zeggen dat 3 verlaagd is door
te zeggen;
b3
of dat 4 verhoogd is door te zeggen;
#4
We hebben de perfecte notatie om allerhande toonladders samen te stellen. Kom op met
die formules!
formules
Ik ga niet alle formules opnoemen (wederom is Internet een prima raadgever) maar ik
beperk me tot de op majeur gebaseerde kerktoonladders te weten;
| Majeur kerktoonladders |
| majeur (ionisch) |
1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - 7 |
| dorisch |
1 - 2 - b3- 4 - 5 - 6 - b7 |
| frygisch |
1 - b2- b3- 4 - 5 - b6- b7 |
| lydisch |
1 - 2 - 3 - #4- 5 - 6 - 7 |
| mixolydisch |
1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - b7 |
| aelolisch (mineur) |
1 - 2 - b3 - 4 - 5 - b6 - b7 |
| locrisch |
1 - b2 - b3 - 4 - b5 - b6 - b7 |
tabel 1 - een aantal gebruikelijke formules
Nou, je hebt nu echt alle kennis in huis om elke toonladder samen te stellen waarvan je
de formule (uitgedrukt in cijfers) hebt. Het is een leuke oefening om eens te kijken
hoe de bovenstaande formules zich vertalen in de 'Hele stap, halve stap notatie'. Je zult
al snel de logica zien!
Nog wat uitgewerkte voorbeelden om de theorie in de praktijk te brengen:
Voorbeelden
A mixolydisch
A majeur = A(=1) B(=2) C#(=3) D(=4) E(=5) F#(=6) G#(=7) A(=1)
mixolydisch = 1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - b7
dus een verlaagde 7de noot wat inhoudt dat G# een halve noot terug moet en een G
wordt. De toonladder van A mixolydisch is dus
A mixolydisch = A(=1) B(=2) C#(=3) D(=4) E(=5) F#(=6) G(=b7) A(=1)
afbeelding 7 - A mixolydisch
De oplettende gitarist ziet nu ineens dat A mixolydisch gelijk is aan D majeur! Maar dat is
handig.. leer de toonladder van D majeur uit je hoofd.. zoek uit waar de A in deze ladder begint
en je hebt met dezelfde noten (maar A als grondtoon) de A mixolydisch ladder! Oh boy, dit
opent leermogelijkheden!
Voor de liefhebber van wat meer theorie; als je alle toonladders met deze 7 modes (majeur, dorisch.. etc)
zou moeten leren moet je er 12 (aantal grondtonen) x 7 (aantal modes) x 5 (aantal posities) = 420
toonladders leren... AAAARG!) Nu blijkt dat A mixolydisch = D majeur en daarop voortbordurend
eigenlijk elke ladder te herleiden is tot een majeurladder maar dan met andere grondtoon hoef je
nog maar 7 (aantal modes) x 5 (aantal posities) = 35 toonladders te leren.. dat scheelt!
ps. Als je het voorgaande niet snapt.. niet druk over maken, ooit nog eens teruglezen of
gewoon compleet negeren :-)
E lydisch
E majeur = E(=1) F#(=2) G#(=3) A(=4) B(=5) C#(=6) D#(=7) E(=1)
lydisch = 1 - 2 - 3 - #4- 5 - 6 - 7
E lydisch = E(=1) F#(=2) G#(=3) A#(=#4) B(=5) C#(=6) D#(=7) E(=1)
afbeelding 8 - E lydisch
en eentje met mollen
Ab frygisch
Ab majeur = Ab(=1) Bb(=2) C(=3) Db(=4) Eb(=5) F(=6) G(=7) Ab(=1)
frygisch = 1 - b2- b3- 4 - 5 - b6- b7
Ab frygisch = Ab(=1) Bbb(=b2) Cb(=b3) Db(=4)
Eb(=5) Fb(=b6) Gb(=b7) Ab(=1)
afbeelding 9 - Ab frygisch
Niet schrikken van de bb. Dit heet een dubbelmol en is gewoon 2 halve noten
onder de genoemde toon dus Bbb is hetzelfde als A. Bij de locrische toonladder
heb je kans op een dubbelkruis ## hetgeen twee halve noten hoger betekend, dus
F## is gelijk aan (klinkt als) G. Dit soort tekens komt bij de gitaar niet zo
heel snel voor.
Tips
Indien je van plan bent om toonladders te gaan oefenen kan ik je nog een aantal tips geven;
Leer een aantal basisprojecties
Dit vraagt om een verklaring; stel je weet een projectie van een majeurtoonladder waarbij
de grondtoon op de E snaar zit
afbeelding 10 - een projectie
Dit is een projectie van een majeur toonladder met de grondtoon (rood) op de E snaar.
De vorm van deze projectie leer je tijdens het oefenen langzamerhand uit je hoofd
en dat is bijzonder handig omdat het patroon (de projectie) zich vaak herhaald.
Als je de grondtoon van deze 'projectie' op de 3de positie legt (fret 3) dan speel je de
projectie in toonsoort G (immers 3 halve noten voorbij E is G). Nu kun je dus met deze projectie
12 verschillende toonladders maken (schuif naar 7 en je speelt de zelfde toonladder alleen
nu in B etc. etc.).
Op deze manier kun met 7 projecties ( voor elke mode (bv. dorisch etc.))
alle toonladders spelen. Om eerlijk te zijn moet ik je vertellen dat het ook nog eens logisch is om
5 verschillende projecties per toonladder te hebben dus je zult er dan 7 x 5 = 35 moeten leren.
Nog steeds te overzien.
Persoonlijk heb ik een voorkeur voor de boeken 'A Modern Method For Guitar' van W.G. Leavitt
die van vijf posities uitgaat om toonladders samen te stellen. Dus mocht je geld over hebben
en gemotiveerd zijn dan zou ik daar eens naar kijken. Uiteraard zijn er nog andere methodes
maar deze ken ik en ik ben er erg tevreden over.
Benoem de noten
Oefen een toonladder en noem de nootnaam (bv b3 of 5 of #4 etc. of A, Gis, Es etc.). Zo leer je heel snel waar
welke noot zit en wat voor een effect de noot heeft tegen een akkoord. Zo kun je bijvoorbeeld
continue een A majeur akkoord aanslaan en daartegen alle noten van de A majeur ladder spelen.
Je zult dan merken dat bv 1, 3 en 5 niks toevoegen maar ook niet lelijk klinken. 6 daarentegen
voegt wel wat toe en klinkt wel jazzy... Erg handig voor je muzikale ontwikkeling maar ik zal niet
ontkennen dat dat veel.. heel veel tijd en oefening kost. Gelukkig wel een leuke oefening en ook erg nuttig
voor het herkennen van arpeggio's (gebroken akkoorden) en intervallen.
afbeelding 11 - G lydisch nootnamen
afbeelding 12 - G lydisch (interval)namen
Over de hele hals
Een beperking van gitaristen is vaak dat ze enkel de toonladders in een bepaalde positie
kunnen spelen en de wisseling tussen twee posities nogal problematisch gaat (ook wel logisch
want probeer het maar eens op je hals te visualiseren... dat kost hersenen). Een oefening
die daarbij nuttig is is om de toonladder op dezelfde snaar te spelen, van positie nul tot
het eind van je fretboard (meestal fret 19 (klassiek), 22 of 24 (electrisch))
afbeelding 13 - E dorisch over de eerste 12 frets van de E snaar
Oefen met een vast stramien
Het oefenen van toonladders kan ook meteen een zeer goede linkerhand (voor de rechtshandige
spelers onder ons!) coordinatie ontwikkelen. Speel hiervoor in vaste stramienen zoals
1 - 2 - 3 - 4, 2 - 3 - 4 - 5, 3 - 4 - 5 - 6 etc.
afbeelding 14 - een oefenpatroon
Varieer zoals je zelf wilt
1 - 3 - 2 - 4, 3 - 5 - 4 - 6, 5 - 7 - 6 - 1, etc.
afbeelding 15 - een tweede oefenpatroon
Het aantal mogelijkheden is (bijna) onbegrensd. Goed voor beide handen en goed voor de
theorie.. wat wil je nog meer.
Nou, hier wil ik het bij laten. Je hebt stof genoeg om je leven lang te oefenen dus
ga lekker aan de slag. Tot de volgende keer!
Rob van Putten
Email: delphiro at zonnet dot nl (om het robotspammers het ietsiepietsie lastiger te maken..
vervang at en dot door
respectievelijk @ en .)
Website: http://www.nedlinux.nl/~delphiro
Met dank aan Wilbert Berendsen.
|
|
